Bugüne kadar "liderlik “kapsamında
yapılan araştırmaların çoğunda örneklem olarak,özel ve kamu sektörlerinden yönetici
koltuğuna “bir şekilde” oturmuş kişilere anketler uygulanarak bulgulara
ulaşılmış ve bulgular neticesinde değerlendirmeler yapılmıştır. Bu varsayımdan
yola çıkarak; “lider davranışları” hakkında bilgi edinebilmenin en çok tercih
edilen yolu “yönetici sıfatını almış kişileri mercek altına almak”tır demek
mümkündür. Ancak, tüm yöneticileri “lider” olarak farz ve kabul ederek, belli
bir sosyal grubun, kitlenin veya bir milletin “lider özellikleri” veya “liderlik
tarzları” hakkında saptamalarda bulunmak, genellemeler yapmak bilimsel açıdan ne
derecede doğrudur, bunu sorgulamak gerekir. “Yönetici” ve “lider” kavramları
arasında önemli farklılıklar olduğu artık tartışmasız olarak kabul görmektedir
(McGregor 1978, Bennis, Nanus 1985, King 1994, Lloyd 1999). Yöneticilik ve
liderlik süreçleri arasında işlevsel açıdan birçok farklılık varken, bu iki
kelimeyi yazımlarda aynı anlamda kullanmak kavramsal çelişki yaratmakta ve
akademik yönden yanlış değerlendirmelere neden olmaktadır.
Lider
özelliklerini tespit etmede en geçerli yöntemlerden biri de, liderliği konusunda
şüphe duyulmayan, “evrensel kabul görmüş” liderlerin otobiyografilerine ulaşmak,
davranışlarını gözlemlemek ve icraatına tanık olmaktır. Bu yöntemle, liderin
tepkileri, düşünce sistemi, kısaca “kişiliği” hakkında “geçerli” bulgulara
ulaşmak mümkün olmaktadır.
Bireyselleşmiş
ilgi (Individualized Consideration), Entellektüel etki (Intellectual
stimulation), İlham veren motivasyon (Inspirational Motivation), Amaca
Yönelik Etkileme (Idealized Influence).
3.
1990
Bernard
BASS &
B.J.
AVOLIO
Etkileme
Kabiliyeti (Ability to Influence)
4.
1996
Ruth
TAIT
Vizyon
sahibi olma, İletişim Becerisi, İçe dönük olma, Karakter/Bütünlük
(Character/Integrity), İhtiras (Ambition), Örgüte Bağlılık (Commitment),
Bağımsızlık (Independence).
5.
1979
1989
G.
TIBBITS
B.
BIRD
Yenilikçilik
(Innovativeness), Risk Alabilme, Mesleki Bilgi, İşbirlikçi Davranabilme
Kabiliyeti (Ability to Co-operate), İçten Denetim Odaklı (Internal Locus
Of Control)
6.
1961
1990
1992
1998
D.C.
McCLELLAND
J.B.
ROTTER
K.
VESALA
K.G.
VIVIEN & S.THOMPSON
İçten
Denetim Odaklı (Internal Locus Of Control)
7.
1998
Joe
JORDAN &
Sue
CARTWRIGHT
Duygusal
Tutarlılık (Emotional Stability), Kendine Güven, Entellektüel Birikim,
Dogmatik düşüncelerden uzak olma (The Absence Of Dogmatism), İletişim
Becerisi, Düşük seviyeli gerginlik (Low Neuroticism), Stresle
başaçıkabilme Becerisi (Ability To Handle Stress).
8.
2000
Montserrat
ENTRIALGO
Başarı
İhtiyacı (Need For Achievement), Belirsizliğe Tahammül Edebilme (Tolerans
For Ambiguity), İçten Denetim Odaklı (Internal Locus Of control), Proaktif
(Proactive).
Tablo-1 :
Çeşitli araştırmalarda tespit edilen lider özellikleri
Makalede,
yukarıda sözü edilen iki yöntemin de kullanıldığı bir araştırmanın (Kinder ve
Robertson 1994:3) verileri baz alınmıştır. Araştırma, lider kişilik özellikleri
olarak en çok kullanılan 12 temel kriterin (Tablo-2) geçerlilik katsayılarını
tespit etmiştir. Buna göre, 12 kriterden beşi “yüksek”, dördü “orta”, üçü ise
“düşük” seviyede geçerli olarak tespit edilmiştir (Tablo-3).
S.NO.
KİŞİLİK
ÖZELLİĞİ
AÇILIMI
1.
Analiz
ve Muhakeme
(Analysis
and Judgement)
Problem
Çözme, Problemlerin sebeplerini tespit edebilme ve tanımlayabilme,
Stratejik düşünebilme, Bilgileri objektif
değerlendirebilme.
2.
Planlama
ve Organizasyon
(Planning
and Organizing)
Zaman
yönetimi, etken planlama, organize etme, düşünebilme, Geleceği görebilme
(örgütsel ve bireysel).
3.
Yaratıcı
ve Yenilikçi
(Creative,
Innovative)
Yeni
fikirler üretebilme, Birçok değişik çözüm önerebilme, orijinal
düşünebilme.
4.
Karar
Verme Kabiliyeti
(Decision
Making Ability)
Çabuk
ve doğru karar verebilme, karar vermeden once birçok açıdan konuyu
değerlendirebilme.
5.
Astlarını
Yönetme
(Managing
Staff)
Nezaret
(Supervise), Eğitim (training)ve Yetki devri (Delegation).
6.
İkna
Etme Kabiliyeti
(Persuasiveness)
Başkalarını
etkileyebilme, ikna etmek suretiyle mütabakat
sağlayabilme.
7.
Kişilerarası
Hassasiyet
(Interpersonal
Sensitivity)
Empati
becerisi, algılayabilme, başkalarıyla geçinebilme, Takım becerileri,
Gözlemde bulunabilme.
8.
İletişim
(Communication)
Mantıksal,
anlaşılır ve etken iletişimde bulunabilme.
9.
Adapte
Olabilme Becerisi
(Adaptability)
Esnek
olma, kolay uyum sağlayabilme, Değişime açık olma, çeşitlilikten hoşnut
olma.
10.
Uyumluluk
(Resilience)
Duygusal
istikrar, Baskın altında tutarlı davranabilme, Eleştiriye açık olma, Mizah
anlayışına sahip olma, Dayanıklı olma, Yanlışını Kabul
edebilme.
11.
Enerji,
İnisiyatif, Başarı Güdüsü
(Energy,
Initiative, Achievement Motivation)
Bağımsız,
Kendi fikirlerini izleyebilme, nezarete az gereksinim duyma, etik
davranabilme, yüksek motivasyona sahip olma, yoğun ve uzun çalışabilme,
sorumluluk alma arzusuna sahip olma, şevk duyma ve ısrarcı
olma.
12.
İş
Duyarlılığı
(Business
Sense)
Pazara
ve ticari ortama ait bilgilere sahip olma, geleceği önceden sezebilme,
Pazar fırsatlarını farkedebilme, örgütün alt kademesinin nabzını
tutabilme.
Tablo-2 :
Liderlerin 12 Temel Kişilik Özelliği
Bu bulgulardan
yola çıkarak, araştırma sonucunda ulaşılan 12 kriter ile, rastgele seçilmiş
kamu, özel ve askeri sektöre mensup 147 yöneticinin “kişilik özellikleri
arasındaki uyum düzeyi tespit edilmiş ve bu tespit neticesinde "lider" olarak
kabul edilen yönetici örnekleminin Tablo-3’te sunulan geçerlilik seviyeleri esas
alınarak liderliğe ne kadar yakın oldukları ortaya koyulmaya
çalışılmıştır.
Araştırmacılar,
söz konusu kriterlerin, hangi “kişilik testleri” ile ölçüldüğünü tespit etmişler
ve uzmanların da görüşlerini alarak, kriterlerin “OPQ-Mesleki Kişilik
Envanteri”ndeki eşdeğerlerini sunmuşlardır (Tablo-3).
